Serewedaritişê Şêx Seîdê Kalî rameno

16 Şubat 2017 Perşembe 14:24

Vizêr serragêrê Serewedaritişê Şêx Seîdî bi. Şêx Seîd'ê Kal û embozê ci ke vernîya rejîmê înkar û îmhayî sere wedarnay, seba rojanê ewroyî yê kurdan rê mîrasekê gird yê têkoşînî pey de ternay.

Serewedaritişê Şêx Seîdê Kalî rameno
 15ê Sibate, roja dest pakerdişê Serewedaritişê Şêx Seîdî yê 1925î yo. Şêx Seîd'ê Kal û alwozê ci ke vernîya rejîmê înkar û îmhayî sere wedarnay, seba rojanê ewroyî yê kurdan rê mîrasekê gird yê têkoşînî pey de ternay. Serokê Komeleya Şêx Seîdî û tornê ci Kasim Firat'î ke serewedaritiş zey Hereketê Şarî biname kerd aşkere kerd ke kamîya kurdatî wextanê serewedaritişî de ronîya.

Wexto ke dewleta Osmanijî vila bî rêxistina Îttîhat Terakî dest bi ronayişê dewletêka neteweyî ya tirk kerd. La seba ke na netew-dewlete bi rehatî bîro ronayene sermîyanan nîyetê xo aşkera nêkerd. Peymana Lozanî ra dima nîyetê rastekîn vejîya orte! Komar tenê bî yê tirkan, temamê neteweyê bînî çin î hesibnîyayî. Şêx Seîdê Kal û embazanê ci vera na nêheqî de sere wedarna û dawaya heqanê xo yê neteweyî kerdî. 29'ê Hezîrana 1925'î de zî Şêx Seîdê Kal bi 47 embazanê xo, hetê Mehkemeyê Îstîqlalî amey dardekerdiş û hona zî cayê mezeleyê ci nîno zonayen. Serokê Komeleya Şêx Seîd'î û tornê ci Kasim Firat'î derheqê serewedartişê 1925'î û polîtîkayê înkar û qirkerdişî yê quwetanê hegemonîk rojnameyê ma rê qisey kerd.


Komeleya Şêx Seîd'î 7ê Mijdare 2014 de Amed de ronîya. Komel seba; silasnayîşê malbatê kesê ke amey şehît kerdiş, derheqê şehîdan de arekerdişê belge, barekerdişê vîrardenanê şehîdan, mavênê demo vîyarte û demo ameyoxî de seba rolê pirdî kaykerdiş xebatan ramena. Herzewbîn komele seba ke meseleyanê nikayî yê Kurdistan û Tirkîye bîyaro ziwan û çareyekê bivîno zî mîyanê hewldayenan de ya.

Serewedaritişe vera qanûnanê înkar û îmha bi

Kasim Firat'î hayr ant Serewedartişê Şêx Seîd û alwozanê ci ser û Serewedartişî zey waştişê heqî biname kerd. Firat'î da zonayen ke sebebê sifteyîn yê serewedartişî redkerdişê qanûnanê înkar û îmha yê Komara Tirkîye ke serranê 1923-24 de Lozan ra tepya vist dewre yo.

Kasim Firat'î serewedartiş zey pawitişê (seveknayenê) heqanê ziwan, kultur, hard û şiklê cuyayişî îfade kerd û ard ziwan ke qanûnê ke a demî amey veten ser înkarê erjayeyanê kurdan bî.


Firat'î îzah kerd ke serewedartiş cewherê xo de vera zihnîyetê tometkerdişî (qedexe) de destpa kerd û hina dewam kerd: “Şêx Seîd'an hina va;
 no form, no qilif ma rê munasib (muwafiq) nîyo. Ziwanekê ma, kulturê ma, hardê ma yê aîdê ma estê. Nê qanûnê şima dûştê rastîye ma yê. Seba înkarî yê, ma nayî qebul nîkenê. Waştenê ma rewa (meşrû) yê. Waştenê ke him goreyê olî (dîn) yê û him zî goreyê wijdanê mordemî yê.”

Hereketê Şarî


Tornê Şêx Seîd'î Kasim Firat'î Serewedartişê 1925'î zey Hereketê Şarî biname kerd û dîyar kerd ke îdeolojî û tebaqeyanê cîya ra xêlê însanî amey pêhet û Cepheyekê Neteweyî ra pîya kamîya neteweyî ronay.
 Firat'î da zonayen ke lajê gird yê Şêx Seîd'î Şêx Alî Riza pîyê cî yo û teorîsyenê Hereketê Şarî yê 1925î yo. Firat'î vatişê pîyê xo Şêx Alî Riza'yî yê zey “Ma serkewtî, waştena pêrokîn mumînan şehîdbîyayiş o” vist vîrî û va, 'Şêx Seîd û embazê ci resyay waştena xo. No serkewtişekê manewî yo.

Kasim Firat'î aşkere kerd ke eke Hereketê Şarî yê Şêx Seîd'an nêbîyaba do bi fermanê Ataturk'î rojhelat ra vera rojawanî şîyayişî (întîkal) dest pakerdîyaba û va, “Bi wasitayê banqayan do şarî rê erazî vila kerdbîyaya.
 Şarî zî do vatiyaba 'Na komar yê min a, ma bin zilmê axa ra xelesyay.'” Firat'î aşkere kerd ke Şêx Seîd'an vernîya nayî girewt û va, “Destê kesê Çerkez û Elewî yê zey Xalid Begê Hesen, Xalidê Cîbrî, Neboyê Keleş resnay pê û kamîyeke neteweyî viraştî. No serewedartiş vernîya zilm, înkar û îmha bi.

Sîyasetê komployîyê quwetanê hegemonîk

Serokê Komeleya Şêx Seîd'î Kasim Firat'î hayr ant polîtîka û komployanê quwetanê serdestan ser zî û va;
 “Pêverardiş, vetişê provakasyonan û viraştişê komployan sîyasetê quwetanê hegemonîk o. Na yewe stratejî ya. Xo ra pêrokîn quwetê îşgalkerdoxî hina yê. Komplo û provakasyonî virazenê û nayî ra feyde gênê. Çi heyf ke mîyanê kurdan de zî no esto.”

Ser babeda muameleyê dişmenanê kurdan, yê vera Rayverê Serewedartişê 1925'î Şêx Seîd'î ra heta Rayverê Şarê Kurd Abdullah Ocalanî de zî Firat'î ard ziwan ke her tim eynî çî ferzê rayveranê kurd bîyo;
 eştişê zîndanî û bi tabîata çormeyê ci ra kaykerdiş û va, 'La nika nêşkenê nayî bikerê. Çike şarê kurd bedelê gird û giranî da, hinî zonayişê mesele de ya.'

Ma dê azad bikerê


Serokê Komeleya Şêx Seîd'î Kasim Firat'î da zonayen ke seba vînayenê mezelê (tirb/gor) Şêx Seîd'î û embazanê ci înan serpirodayişê fermî kerdî û herzewbîn mîyanê şarî de zî înan xebatî day ramitene.


Firat'î va ma cayo ke 48 kesî amey şehîtkerdiş zanê û qiseyê xo hina ramite: “Heta nika ma serpirodayişê Mehkemeya Hiqûqî, Wezareta Karêzerrî kerd.
 Ma meclîs de pers kerd. Persanê ma rê cewab nêday û vatî îyê dê cewab nêdê. Şaredarîya Amedî ewja de meydanê 'Qada Şêx Seîd'î rona. Kesê ke amey şehîdkerdiş zî hetê no meydanî de yo. Ensarîyan zî ewja de nêweşxane viraşt. Şikur ke kes hinî nêweşxane de nêgurweyeno, îflas kerdo. Înşelleh ma dê ewjayî bixelesnê. No ca do azad bibo. Erjê şarê kurd o.

'Wa tornê ma ma nêdê şermayiş'


Şêx Seîd ra pîya bi desan şêx û alimê kurdan yê zey Xalit Begê Cibrî, Feqî Hesen, Salih Begê Hênî, Yusuf Zîya Beg,15ê Sibate 1925î de vernîya diriyîya Komara Tirkîye ke ser înkar û îmhayê kurdan û şaranê bîn ronîya de sere wedarnay.
 16'ê Sibate 1925'î de hukmatê tirk Serewedartişê Şêx Seîd Efendî pêhesîya. Aşma Adare de zî Qanûnê Taqrîrî Sukûn ame vetiş. No qanûn qerarê qirkerdişê kurdan bi. Dima ra zî bi lez û bez Mahkemeyê Îstîqlalî ronîyay. 26'ê Adare 1925'î de lejkeranê komarî bi teyareyan şî eskerê Şêx Seîdî ser. Dewleta Tirkîya dîroka xo de reya verêne teyareyî kurdan ser o şuxilnayî. Bi desan dewî amey veşnayiş û bi hezaran kesî qir bî.

15'ê Nîsane 1925'î de Şêx Seîd Efendî serê pirdê Evdirehman Paşayî de bi bêbextîya bacenaxê xo Qasimî ame tepîştiş.
 26'ê Gulane 1925'î de Şêx Seîd û hîris û heşt embazê ci berdîyayî Amed. Heştay û yew kesî nêzdê yew aşme vejîyayî dadgehe. Heyetê mahkeme destûr nêda ke serewedartoxî xo rê pawitox tepişê. Yê ke tirkî nêzanayne bi kurdkî û erebkî xo pawitêne. La wexto ke tercuman çinîbe nêşkayne xo bipawê û qeraro ke seba înan bidîyayne qîmê xo pê ardînî.

'Wa tornê ma vera dişmenî de ma nêdê şermayiş'


28'ê Hezîrane 1925'î de Mahkemeyê Îstîqlalî qerarê xo aşkere kerd.
 Şêx Seîd Efendî ra pîya çewres û hewt kesî cezaya îdamî girewte. 29'ê Hezîrane 1925'î de Mahkemeyê Îstîqlalî qerarê xo înfaz kerd. Çewres û hewt şêx û zanayê kurdan ameyî dardekerdiş. No qîyam ra dima vateyê peyên yê Şêx Seîd Efendî ke resayê na roj wina yê: “Na dinya de ez ameya peynîya cuya xo. Seba ke ez şarê xo rê bîya qurban poşman nîya. Muheqeq ke rayîrê min, rayîrê dînî yo. Wa tornê ma vera dişmenî de ma nêdê şerme, bes o.”


NAVENDÊ XEBERAN
YENİ ÖZGÜR POLİTİKA 



Yorum Gönder